maart 2009 - Het Antwerps Stadspark: onbeschermd erfgoed?

BERCHEM - Het werkingsgebied van onze Natuurpunt-afdeling Land Van Reyen telt heel wat verborgen natuurwaarden. Een groot deel van de stad tussen de toenmalige Spaanse omwalling en Berchem hoort bij de kern Antwerpen-Berchem. De werkgroep voor natuur in de stad ‘Wolvenberg Natuurlijk’ volgt er al jaren van nabij hoe de wildernis toch overleeft in de stedelijke omgeving. Het Stadspark is hierbij van groot belang. Het veertien ha groot Stadspark dateert van 1869 en is ontworpen door F.E. Keilig in de overblijfselen van de Schans van Herentals, een centraal deel van de zestiende eeuwse Spaanse omwalling. Destijds sloot het aan op andere groene structuren die een verbinding vormden met de Zoo. Via de Plantin en Moretuslei bracht de Herentalse Vaart vers water van de Boven Schijn in Wommelgem naar de parkvijver. Verder ging het dan via een buis onder de Maria-Henriettalei en het Blauwetorenplein aan de Oude Vaartplaats naar de Antwerpse ruien. Tegenwoordig is deze toevoer afgesloten en is de vijver van het Stadspark een grondwatervijver. In de loop der jaren voerde Antwerpen hier een vrij passief parkbeleid, waarbij hoogstens wat beelden en speeltuigen werden geplaatst. Een dubbele invalsweg knaagde aan het park. Later werden siersoorten ingebracht die niets met het ontwerp van Keilig te maken hadden en verwilderden op grote schaal o.a. siereenden, Amerikaanse sneeuwbes en Ierse klimop. In het oorspronkelijke ontwerp, helemaal in de sfeer van de Hoogromantiek, toont Keilig een groot inzicht in de natuurlijke evolutie van de bospartijen. Hij sluit al dicht aan bij onze huidige ecologische visie.

Sportpark

Onlangs besloot het college van Antwerpen om 2.5 miljoen euro te spenderen aan een herinrichting van het park. De doelstelling was duidelijk: het Stadspark zou een sportpark worden. Hierbij werden een aantal ‘representatieve’ belangengroepen gehoord. Natuurpunt was daar niet bij. Een nogal gerichte bevraging van de bevolking leidde tot ongerustheid bij veel Sinjoren die de historische waarde van dit kunstwerk onderschreven. De meesten vonden de passieve recreatie door joggers al meer dan voldoende. Het beschermcomité ‘Bescherm het Historisch Stadspark van Antwerpen’ werd opgericht door Bea Hanssen. Onze kern ondertekende mee het platform. We willen er mee voor zorgen dat bij een eventuele wettelijke bescherming van dit erfgoed niet alleen het ontwerp als dusdanig wordt beschermd, maar evenzeer de langetermijnvisie van Keilig. In die tijd maakte men ontwerpen met een visie voor tweehonderd, driehonderd jaar. De natuurlijke vorming van bospartijen, het beheer van de oevergraslanden en de leefbaarheid van de waterpartijen stonden centraal.

Mexicaans gras

De waterpartijen hebben meer dan vierhonderdvijftig jaar lang een belangrijke ecologische rol gespeeld in Antwerpen. Sinds 1990 is de vijver herhaaldelijk onderzocht en werden een aantal bijzondere plantensoorten aangetroffen. Door de grote werken in de omgeving is het water verschillende keren onder de bodem weggezakt en kon de begroeide vijverbedding beschreven worden. Opvallend hierbij is een aantal bedreigde plantensoorten, of soorten die verder in de omgeving nergens meer voorkomen. Ook enkele zeer zeldzame subtropische soorten zoals een Midden-Amerikaans gras werden ontdekt. De vondst van Muhlenbergia mexicana in Antwerpen is van bijzonder groot belang, omdat het welhaast zeker over oudere populaties gaat. Filip Verloove (Nationale plantentuin Meise) kwam dan ook speciaal naar Antwerpen om de vondst persoonlijk te onderzoeken en een exemplaar in te zamelen voor de collectie van het Nationaal herbarium. Tot onze grote verwondering was de vindplaats aan de Rubenslei - we zijn een week na de ontdekking ter plaatse – dood gespoten. Toen we ons trachtten te behelpen met de vondsten die we in de droge vest hadden gedaan bleek de vijverbedding grotendeels gemaaid. Het was honderdvijftig jaar geleden dat dit tropisch gras nog eens in België werd aangetroffen. Begin februari meldt Bea Hanssen ons heuglijk nieuws: Vlaams Minister van Ruimtelijke Ordening, Dirk van Mechelen, heeft het beschermdossier voor het Stadspark gestart. In de komende weken en maanden zullen specialisten onroerend erfgoed een dossier over de historische waarde van het Stadspark opstellen. Dit dossier zal dan de vrijheid van de toekomstige architect aan banden leggen.
Tekst: Erik Molenaar
Foto: Paul Van Deuren